Obecność przeszłości: książki, czytelnicy i formy czytelnictwa.

Strona główna » Bez kategorii » Obecność przeszłości: książki, czytelnicy i formy czytania

Relacja między książkami, czytelnikami i wspomnieniami przeszłości to długa historia, pełna zmian technologicznych, walk o władzę i intymnych aktów czytania, które zmieniły bieg kultury. Od mezopotamskiej gliny po ekrany cyfrowe, poprzez pergaminy, kodeksy i książki w miękkiej oprawie, każda materialna forma książki ukształtowała również sposób, w jaki myślimy, wierzymy, modlimy się, studiujemy, a nawet uprawiamy politykę.

Dyskutując o „obecności przeszłości, książek i czytelników”, wkraczamy w świat, w którym badania historyczne , takie jak te prowadzone przez Rogera Chartiera, współistnieją z pełnym pasji spojrzeniem czytelników, takich jak Alberto Manguel. Z jednej strony, historia praktyk czytelniczych i obiegu wydawniczego; z drugiej, niemal fizyczne doświadczenie wyboru książki na podstawie jej rozmiaru, faktury, okładki i tego, jak mieści się w dłoni lub w walizce. Razem, te perspektywy pokazują, jak każda epoka wynalazła rodzaj książki dopasowany do swoich czytelników – i jak dziedziczymy, przekształcamy i nadal dajemy życie tym obiektom.

Obecność przeszłości: przemówienia, czytelnicy i demokracja.

Prace historyków takich jak Roger Chartier pokazują, że teksty z przeszłości to nie tylko słowa utrwalone na papierze , ale dyskursy, które powstały w bardzo specyficznych kontekstach społecznych i kulturowych. Dyskursy te krążyły poprzez różne nośniki materialne, były redagowane, cięte, tłumaczone, cenzurowane, komentowane, a przede wszystkim odczytywane na różne sposoby w każdej epoce. To właśnie w tym łańcuchu produkcji, obiegu i odbioru przeszłość staje się żywą obecnością.

Chartier podkreśla wagę zrozumienia nie tylko tego, co mówią teksty, ale także tego, jak były odbierane i wykorzystywane : kto miał do nich dostęp, w jakich miejscach były czytane, czy czytano je na głos, czy po cichu, czy służyły modlitwie, nauce, rozrywce, czy też politycznym perswazjom. Materialność książki – krój pisma, format, cena, oprawa – warunkują potencjalnego odbiorcę. Ogromny tom chóralny, na pergaminie, z gigantycznymi literami, sugeruje wspólne czytanie w kościele; mała książeczka w formacie oktawy, niedroga, mieści się w kieszeni i toruje drogę do indywidualnych i mobilnych odczytów.

Wydawcy i drukarze odgrywają kluczową rolę w przekształcaniu tekstów w namacalne obiekty . Wybierając, co publikować, standaryzując formaty, decydując o nakładach i cenach, kształtują oni możliwy świat czytelniczy danej epoki. Publikowanie nie jest szczegółem technicznym: to mediacja kulturowa i polityczna. Reorganizując teksty w rozdziały, zbiory, tanie lub luksusowe serie, publikowanie w praktyce przepisuje sposób, w jaki przeszłość do nas dociera.

Dla Chartiera lekcja historii i „obecności przeszłości” ma wyraźnie polityczny wymiar : ma zaoferować obywatelom kluczowe narzędzia do identyfikowania fałszerstw, demaskowania manipulacji i budowania solidnej wiedzy. Bez tej zdolności do krytycznego czytania, napędzanej książkami, archiwami i spisaną pamięcią, sama demokracja jest zagrożona. W tym sensie czytanie przeszłości nie jest erudycyjną nostalgią, lecz praktyką wolności.

Ta perspektywa przecina się z intymnym doświadczeniem zwykłych czytelników , którzy wybierają książki na wakacje, podróże pociągiem, na kanapę w domu. Na przykład wakacje letnie i zwyczaj budowania „ stosów książek do czytania ” na letni wypoczynek to niedawne osiągnięcia, podobnie jak szeroko rozpowszechniony dostęp do książek. Był czas, gdy zarówno dłuższy czas wolny, jak i posiadanie książek były przywilejem nielicznych.

Podróż przez materialną historię książki.

Alberto Manguel, w swojej pełnej pasji eksploracji historii czytelnictwa , zaprasza czytelnika do „cofnięcia się w czasie” do czwartego tysiąclecia p.n.e., aby zbadać nie tylko to, co czytano, ale także to, jak fizycznie przypominały materiały do ​​czytania. Od Mezopotamii po biblioteki epoki wiktoriańskiej, pokazuje, jak medium – glina, kamień, papirus, pergamin, papier – ukształtowało akt czytania i wyobrażony typ czytelnika.

Najwcześniejsze mezopotamskie „jednostki do czytania” to małe gliniane tabliczki , zazwyczaj kwadratowe lub prostokątne, o szerokości nieco ponad siedmiu centymetrów. Kilka z nich, przechowywanych w skórzanych sakiewkach lub pudełkach, tworzyło „książkę”, którą można było przeglądać sekwencyjnie. Istniały jednak również bardzo zróżnicowane teksty, takie jak monumentalny asyryjski kodeks prawny, wyryty na monolicie o powierzchni ponad sześciu metrów kwadratowych, w kolumnach po obu stronach, zaprojektowany nie do trzymania w ręku, lecz do wznoszenia jako uroczysty punkt odniesienia – jego rozmiar, w tym przypadku, wzmacniał autorytet prawa.

Z gliny i kamienia tradycja pisarska rozwinęła się w kierunku zwojów papirusowych i pergaminowych . Papirus, wytwarzany z suszonych łodyg rośliny trzcinowatej, był lekki i łatwy do zwijania; pergamin i pergamin, wytwarzane różnymi metodami ze skór zwierzęcych, zapewniały wytrzymałość i elastyczność. Dało to początek zwojom, które kojarzymy z klasycznymi tekstami grecko-rzymskimi i dokumentami administracyjnymi. Jednak te nośniki miały ograniczenia, jeśli chodzi o tworzenie księgi łatwej do przeglądania i opisywania.

Przełomowym momentem było pojawienie się kodeksu , zestawu złożonych i oprawionych arkuszy w prostokątnym formacie. Gliniany kodeks byłby niezwykle ciężki i nieporęczny, a kodeksy papirusowe miały tendencję do pękania w miejscach zagięć. Pergamin natomiast można było ciąć i składać w nieskończoność, co pozwalało na tworzenie przenośnych formatów lub prawdziwych gigantów liturgicznych. Od IV wieku kodeks stał się dominującym narzędziem w Europie, sprawiając, że zwoje stały się praktycznie zbędne.

Kodeks oferuje czytelnikowi rewolucyjne korzyści : pozwala na wykorzystanie obu stron kartki, zapewnia duże marginesy na glosy i komentarze oraz umożliwia szybką nawigację między sekcjami tekstu, zastępując liniowe „przewijanie” zwoju niemal natychmiastowymi przeskokami między stronami. Wraz z tym zmienia się organizacja tekstu: od podziałów opartych na fizycznej pojemności zwoju (jak w przypadku 24 zwojów Iliady) do rozdziałów, ksiąg wewnętrznych i tomów, które mogą zawierać kilka krótkich dzieł pod jedną okładką.

Co ciekawe, nasze obecne ekrany zachowują pewne ograniczenia przewijania : wyświetlają tylko fragment tekstu na raz, podczas gdy my „przewijamy” w górę lub w dół, tracąc z oczu całość. Kodeks z kolei pozwalał trzymać niemal cały tekst w dłoniach, wzmacniając poczucie całości. Nieprzypadkowo Marcjalis, poeta z I wieku n.e., zachwycał się możliwością posiadania całej Iliady w małym tomiku pergaminu, mieszczącym się na dłoni.

Formaty, zastosowania i przestrzenie do czytania w średniowieczu

Forma książki zawsze była związana z przestrzenią, w której była przechowywana i czytana . Zwoje umieszczano w cylindrycznych pudełkach, z glinianymi lub pergaminowymi etykietami, lub układano na półkach z widocznymi indeksami. Kodeksy, ułożone poziomo, wymagały specjalnych mebli – szaf (armarii) – niskich lub wysokich półek, dostosowanych do rozmiaru tomów. W V wieku Sydoniusz Apolinary opisuje wiejski dom w Galii z różnego rodzaju półkami, pełnymi łacińskich ksiąg klasycznych dla mężczyzn i ksiąg religijnych dla kobiet.

W średniowiecznej Europie, głęboko naznaczonej liturgią , jednym z najpopularniejszych przedmiotów prywatnej lektury były godzinki – niewielki rękopis lub druk zawierający krótkie nabożeństwa ku czci Matki Boskiej, psalmy, fragmenty biblijne, Oficjum za zmarłych, modlitwy do świętych oraz kalendarz. Godzinki te, w wielu przypadkach bogato iluminowane, pełniły funkcję przenośnych modlitewników, przydatnych w codziennym życiu pobożnych świeckich.

Godzinki były również obiektem statusu i uczuć : widniały na nich herby rodzinne, portrety właściciela oraz wyszukane miniatury, które aktualizowały sceny biblijne w ówczesnych realiach. Stanowiły podarunek ślubny dla szlachty, a później bogatego mieszczaństwa; na rynku dominowały wyspecjalizowane warsztaty flamandzkie, oferujące katalogi z różnymi opcjami klientom w całej Europie. Jeden z egzemplarzy zamówionych dla Anny Bretońskiej został wykonany dokładnie na wymiar jej dłoni – książka dosłownie dopasowana do ciała czytelnika.

Na drugim krańcu skali Kościół produkował gigantyczne księgi liturgiczne – mszały, antyfonarze, księgi chórowe – przeznaczone do wspólnego czytania przy ołtarzach i w chórach. Rękopisy, takie jak słynny antyfonarz z Sankt Gallen, z ogromnymi literami, które mogły odczytać nawet dwudziestu śpiewaków zgromadzonych wokół mównicy, pokazują, jak księga ta mogła być również wizualnym „zabytkiem”. Niektóre tomy były tak ciężkie, że do ich przenoszenia potrzebne były rolki, co wzmacniało przekonanie, że należą do stałej, zbiorowej i uroczystej przestrzeni.

Aby uczynić czytanie bardziej komfortowym, zaczęto produkować pomysłowe meble i urządzenia : składane stoły, które umożliwiały regulację kąta nachylenia książki, obrotowe stoły o wielu bokach, umożliwiające jednoczesne czytanie kilku tomów, krzesła ze zintegrowanym podparciem do czytania, takie jak ciekawy angielski „krzesło do walki kogutów” z XVIII wieku, w którym czytelnik siedział okrakiem, z pulpitem na oparciu i szerokimi podłokietnikami podpierającymi łokcie.

Jednak czytanie nie zawsze było społecznie akceptowaną praktyką . W czasach prześladowań religijnych, takich jak panowanie Marii Tudor w Anglii, protestanci ukrywali angielskie Biblie pod ławkami, przewiązując je wstążkami, aby móc odwracać ławki i dyskretnie czytać. Jedno z dzieci pilnowało drzwi, ostrzegając przed zbliżającymi się funkcjonariuszami. Ta materialna pomysłowość – przekształcenie ławki w kryjówkę – pokazuje, jak pragnienie czytania mogło sprzeciwiać się prawu i wiązać się z konkretnymi zagrożeniami.

Rewolucja typograficzna Gutenberga

Do połowy XV wieku produkcja książki była powolnym i kosztownym procesem , zależnym od wyspecjalizowanych kopistów, iluminatorów i introligatorów. Z jednej strony zapewniało to powstawanie dzieł o niezwykłym pięknie, z drugiej zaś drastycznie ograniczało liczbę dostępnych egzemplarzy i koncentrację wiedzy pisemnej w rękach bogatych instytucji, takich jak klasztory i uniwersytety.

Johann Gutenberg, złotnik i rytownik z Moguncji, zdał sobie sprawę, że może zastosować techniki metalurgiczne w świecie tekstu : zamiast rzeźbić całe bloki drewna, jak to robiono w przypadku obrazów, opracował ruchomą czcionkę metalową, znormalizowane formy drukarskie, prasę drukarską łączącą rozwiązania stosowane w piwnicach na wino i warsztatach introligatorskich, a także farbę olejną odpowiednią dla nowego systemu. W latach 1450-1455 wydrukował słynną Biblię 42-wierszową.

Współczesny mu Enea Silvio Piccolomini (przyszły papież Pius II) z zachwytem opisywał czytelność pisma i liczbę egzemplarzy dostępnych w sprzedaży we Frankfurcie. Szacuje się, że wyprodukowano od 158 do 180 egzemplarzy tej Biblii – imponującą liczbę jak na tamte czasy. W ciągu kilku dekad nowość rozpowszechniła się: we Włoszech prasy drukarskie pojawiły się w 1465 roku, we Francji w 1470 roku, w Hiszpanii w 1472 roku, w Holandii i Anglii w 1475 roku, a w Danii w 1489 roku. W Nowym Świecie pierwsza działająca prasa drukarska pojawiła się w Mexico City w 1533 roku, a później w Cambridge w stanie Massachusetts w 1638 roku.

Tak zwane inkunabuły – książki wydrukowane przed rokiem 1500 – doczekały się ponad 30 000 wydań . Nakłady rzadko przekraczały tysiąc egzemplarzy, a wiele z nich było poniżej 250, ale skok ilościowy w porównaniu z epoką rękopisów jest niezwykły. Po raz pierwszy czytelnicy, rozproszeni w przestrzeni, mogli korzystać z praktycznie identycznych kopii tego samego tekstu, tworząc nową formę wspólnoty czytelniczej.

Co ciekawe, prasa drukarska nie wyeliminowała pisma ręcznego . Wręcz przeciwnie: wcześni drukarze naśladowali styl rękopisów, a wiele inkunabułów przypomina kodeksy kopiowane przez mnichów. W samym XVI wieku, u szczytu rozwoju druku, pojawiły się wspaniałe traktaty o kaligrafii, pokazujące, że walory estetyczne pisma ręcznego współistniały z fascynacją drukiem. Postęp technologiczny, daleki od zaniku wcześniejszych praktyk, często przywraca ich prestiż.

Podobnie dzieje się dziś z książkami drukowanymi i tekstami cyfrowymi . Pomimo rozpowszechnienia się e-booków i baz danych na płytach CD-ROM lub online, statystyki pokazują, że produkcja papierowych kodeksów nie załamała się. Czytelnicy wciąż pragną gestu kartkowania, zapachu stron, fizycznej wagi tomu – elementów, które czynią książkę obiektem kulturowym o silnej materialnej obecności, a nie jedynie abstrakcyjnym nośnikiem informacji.

Aldo Manuzio, formaty przenośne i czytelnicy humanistyczni

Wraz z konsolidacją prasy drukarskiej, problem przestał polegać na „zarządzaniu drukiem”, a stał się problemem „jak i dla kogo drukować ”. Pod koniec XV wieku, po upadku Konstantynopola i migracji greckich uczonych do Włoch, Wenecja stała się centrum studiów klasycznych. To właśnie w tym kontekście humanista Aldo Manuzio postanowił zostać drukarzem, aby oferować swoim studentom rzetelne i przystępne wydania autorów greckich i łacińskich.

Aldo organizuje prawdziwe humanistyczne laboratorium wydawnicze : zaprasza specjalistów z całej Europy, rewiduje starożytne manuskrypty, porównuje warianty i wybiera wersje referencyjne. Publikuje greckie wydania Sofoklesa, Arystotelesa, Platona, Tukidydesa i innych, a później rozszerza katalog o Wergiliusza, Horacego, Owidiusza, Dantego i Petrarkę. Jego celem jest umożliwienie czytelnikom swobodnej rozmowy z autorami starożytnymi „bez pośredników”, dlatego priorytetowo traktuje teksty w języku oryginalnym i minimalizuje komentarze.

Wielką innowacją Aldo jest nie tylko filologia, ale także forma . W 1501 roku, odpowiadając na zapotrzebowanie na bardziej praktyczne książki do prywatnych bibliotek i podróży, wprowadził serię w formacie oktawy, mniejszym i lżejszym, mieszczącym się w kieszeni. Aby lepiej wykorzystać przestrzeń na stronie, użył kursywy (lub czcionki Aldino), zaprojektowanej przez Francesca Griffo, która nadaje elegancji i czytelności, spowalnia wzrok i podkreśla piękno tekstu.

Te „kieszonkowe klasyki” zmieniają relację między czytelnikami a uznanymi dziełami . Nie trzeba już posiadać ogromnego, luksusowego tomu, aby przeczytać Wergiliusza czy Petrarkę; stosunkowo niedrogi, rustykalny egzemplarz spełnia tę samą intelektualną rolę. Prestiż przesuwa się częściowo z materialnego luksusu na jakość treści i symboliczny kapitał „noszenia klasyki w kieszeni” – do tego stopnia, że ​​w satyrycznych przewodnikach po XVI-wiecznej Wenecji opisywane są wyrafinowane prostytutki prezentujące edycje Aldo jako dowód wyrafinowania.

Model Manuzia rozpowszechnił się w całej Europie : Elzevir, Plantin, Estienne, Gryphe i inni drukarze powielili kompaktowy i elegancki format, co sprawiło, że powszechne stało się wyobrażenie czytelnika podróżującego z niewielkim tomem, zamiast polegać na dużych, stałych bibliotekach. Kiedy Aldo zmarł, inni humaniści postrzegali jego książki jako strażników stojących wokół jego trumny – symboliczny hołd dla człowieka, który na nowo odkrył sposób nadawania formy tekstowi.

Od podręczników szkolnych do popularnej literatury ludowej (cordel).

Wraz ze wzrostem liczby czytelników między XVI a XVIII wiekiem pojawiły się nowe rodzaje książek, dostosowane do wczesnego etapu nauki czytania i pisania oraz powszechnego użytku. Uderzającym przykładem jest „książeczka z alfabetem”: mała drewniana tabliczka, często z uchwytem, ​​na której naklejano kartkę z alfabetem, cyframi, a w niektórych przypadkach z Modlitwą Pańską. Przezroczysta, rogowa kartka chroniła papier przed dotykiem dziecięcych palców.

Te książeczki z alfabetem były w praktyce pierwszym kontaktem wielu dzieci z „książką ”. Proste, solidne i wielokrotnego użytku, pozwalały im uczyć się liter i cyfr w domu lub w małych szkołach. Podobne konstrukcje, takie jak „tabliczki modlitewne” używane w środowisku islamskim w Afryce do nauki Koranu, pokazują, jak różne kultury tworzyły podstawowe pomoce do czytania z łatwo dostępnych materiałów i o podobnych formach.

Tymczasem literatura popularna sprzedawana na jarmarkach i ulicach rozkwitała . Były to krótkie broszury – słynne broszurki – zawierające ballady, historie miłosne, opowieści moralizatorskie i sensacyjne newsy. Składane na pół, maksymalnie wykorzystywały arkusz papieru, tworząc 16 stron; później, składane na dwanaście stron, osiągały 24 strony, rozmiar zbliżony do dzisiejszych książek w miękkiej oprawie.

Te broszury, niedrogie i o dużych nakładach jak na ówczesne standardy, były szeroko rozpowszechniane wśród mniej uprzywilejowanych czytelników . Ich skromna forma, często drukowana na papierze niskiej jakości i z prymitywnym nadrukiem, nie przeszkodziła im w byciu ważnym nośnikiem wyobraźni, pieśni, legend, a nawet krytyki społecznej. Ich prosta forma materialna pomagała przełamać bariery dostępu: nikt nie potrzebował wyrafinowanych regałów, aby przechowywać broszurę, którą można było złożyć w kieszeni lub zawiesić na sznurku.

Jednocześnie zamożniejsi drukarze skoncentrowali swoje wysiłki na publikacjach cieszących się dużym zainteresowaniem : wznowieniach bestsellerów religijnych, dzieł Ojców Kościoła, podręcznikach szkolnych, gramatykach i tekstach prawniczych. Rynek wydawniczy uległ w ten sposób rozwarstwieniu: z jednej strony duże, „bezpieczne” tomy dla stabilnej grupy odbiorców, z drugiej – mnogość mniejszych, elastycznych i eksperymentalnych formatów, testujących gusta nowych czytelników.

Od XIX wieku do rozkwitu współczesnej literatury miękkiej.

W XIX wieku książka dostosowała się do epoki miejskiej burżuazji, pociągów i mniejszych domów . Oprawy płócienne zastąpiły drogie skórzane, umożliwiając drukowanie tytułów i reklam na okładkach. Format oktawy stał się standardem dla powieści i esejów, łącząc praktyczność z wizualną obecnością na półkach, które zaczęły pojawiać się w mieszkaniach i kamienicach klasy średniej.

Wraz z rozwojem kolei, „książka podróżnicza” wyraźnie się pojawiła . Wydawcy i sieci księgarni, takie jak WH Smith w Anglii, ustawiały kioski na dworcach, oferując kolekcje takie jak „Biblioteka Kolejowa”, „Biblioteka Podróżnika” i inne serie przeznaczone do zakupu na kilka minut przed wejściem na pokład. Czytelnik zaczął kojarzyć określone formaty książek z korzystaniem z nich w pociągach, na plażach i w hotelach – prekursor dzisiejszych wakacyjnych list lektur.

W Niemczech wydawnictwo Reclam podjęło decydujący krok w 1867 roku, uruchamiając Universal-Bibliothek , zaczynając od „Fausta” Goethego i rozszerzając ofertę na autorów takich jak Gogol, Puszkin, Ibsen, Platon i Kant. Małe, rustykalne książeczki z prostymi okładkami i niskimi cenami sprawiły, że klasyka była dostępna zarówno dla studentów, jak i robotników. Cel był jasny: poświęcenie luksusu na rzecz masowego upowszechniania literatury.

W 1935 roku angielski wydawca Allen Lane zradykalizował ten ruch, zakładając wydawnictwo Penguin Books . Niezadowolony z braku niedrogich, wysokiej jakości książek w kioskach dworcowych, stworzył rustykalną kolekcję z kolorowymi okładkami i niskimi cenami, która miała być sprzedawana nie tylko w księgarniach, ale wszędzie: w domach towarowych, sklepach tytoniowych i kawiarniach. Pingwin na okładce stał się symbolem nowej formy czytelniczego obywatelstwa.

Pomysł początkowo spotkał się z oporem na rynku – inni wydawcy mieli co do niego wątpliwości, księgarze obawiali się niższych marż, a niektórzy autorzy obawiali się „dewaluacji” swoich dzieł. Jednak reakcja opinii publicznej była pozytywna, duże sieci, takie jak Woolworth, zainwestowały w kolekcję i w krótkim czasie miliony egzemplarzy rozeszły się po całym świecie. Penguin ujawnił coś niezwykle ważnego: literatura wysokiej jakości może być traktowana jako codzienne dobro konsumpcyjne, tak wszechobecne jak skarpetki czy herbata.

Dla wielu czytelników posiadanie Penguina w kieszeni oznacza przynależność do globalnej społeczności czytelniczej . Te same tytuły można znaleźć w odległych miastach, na różnych kontynentach, tworząc swoistą geografię afektywną, w której tania książka, wydrukowana na skromnym papierze, zyskuje ogromną wartość symboliczną. Współczesne książki w miękkiej oprawie utrwalają ideę, że dostęp do kultury pisanej powinien być jak najszerszy.

Materialne relikty przeszłości w erze cyfrowej.

Pod koniec XX i na początku XXI wieku pojawienie się komputerów osobistych i czytania na ekranie podsyciło przepowiednie o „końcu książki ”. Mimo to produkcja książek drukowanych nie ustała; biblioteki takie jak Biblioteka Kongresu w USA nadal wprowadzają setki tysięcy nowych tytułów każdego roku. Współistnienie papierowych kodeksów i tekstu cyfrowego ożywia dawne napięcie między zwojami i kodeksami, rękopisami i dziełami drukowanymi.

Niedawne odkrycia archeologiczne przypominają nam, że istota problemu zawsze była ta sama : jak stworzyć solidne, przenośne, trwałe i łatwe w użyciu przedmioty do czytania. W oazie Dachla na Saharze archeolodzy znaleźli kodeks księgowy z IV wieku, wykonany z cienkich, perforowanych drewnianych pasków spiętych sznurkami – bardzo podobny w duchu do rustykalnej księgi. Zawiera on zapisy czterech lat transakcji rolnych, co dowodzi, że od samego początku format „zeszytu” służył do porządkowania złożonych informacji w jedną całość.

Te materialne ciągłości rozciągają się na tysiąclecia i łączą anonimowego czytelnika na pustyni ze studentem podkreślającym Pingwina w metrze, ze średniowiecznym dewotą z jego godzinkami, z renesansowym humanistą przeglądającym Aldo pisane kursywą. Materiały, technologie reprodukcji, sieci dystrybucji ulegają zmianom; pozostaje jedynie potrzeba nadania tekstowi formy, którą można manipulować, otwierać, zamykać, opatrywać adnotacjami, zabierać do łóżka, na biurko, na plażę lub na wygnanie.

Przemierzając tę ​​długą historię form i gestów – glinianych tabliczek, monolitów prawnych, zwojów papirusu, pergaminowych kodeksów, maleńkich godzinek, gigantycznych antyfonarzy, szkolnych podręczników, broszur, kieszonkowej klasyki, tanich kolekcji XX wieku – uświadamiamy sobie, że „pozostałości przeszłości” to nie tylko zachowane starożytne teksty, ale także praktyki czytelnicze, konkretne przedmioty i decyzje redakcyjne, które ukształtowały społeczeństwo. Nauka krytycznego odczytywania tych śladów, jak proponuje Chartier, i doświadczanie z pierwszej ręki fizycznej przyjemności płynącej z książki, jak opowiada Manguel, to skuteczny sposób na podtrzymywanie żywej pamięci historycznej i kultury demokratycznej, która do dziś opiera się na spotkaniu książek z czytelnikami.